Povrće:Iznošenje hraniva iz zemljišta

 

Sa početkom proljeća počinju i prvi radovi u voćnjacima, povrtnjacima i zaštićenim prostorima. Jedna od obaveznih mjera koja se vrši na proljeće je osnovna gnojidba kojom će se osigurati primarni  izvor hraniva za prve faze vegetacije. Pravilna gnojidba  jedan je od uslova dobrog ukorjenjivanja biljki, što je temelj za njihov rast, razvoj i plodonošenje.

Da bi se biljkama obezbijedile dovoljne količine hrane,  neophodno je znati sadržaj hranivih materija u zemljištu prije đubrenja. Do ovih podataka se dolazi putem hemijske analize zemljišta koje precizno pokazuju količinu dostupnih hraniva. Na osnovu tih podataka utvrđuje se  koliko je hraniva potrebno dodati, uzimajući u obzir i kulturu koja će se uzgajati.

Svaka biljna vrsta ima specifične i  karakteristične zahtjeve u pogledu mineralnih materija. Tako, na primjer, vrste iz porodice Solonaceae spp.(krompir, paradajz, paprika) su poznate kao kalijumove biljke jer im je u toku vegetacije najviše potrebno tog elementa.

Dinamika usvajanja mineralnih materija zavisi od kulture koja se uzgaja, količine dostupnih hraniva, pH vrijednosti zemljišta i faze razvoja biljke.

Svaka faza u razvoju biljke nosi određene specifičnosti, kako u procesima koji se odvijaju u samoj biljci, tako i u potrebama za mineralnim materijama. 

 Kada je u pitanju uzgoj paradajza najveće iznošenje kalija, azota  i fosfora je u periodu od 30-45 dana nakon sjetve. U tom periodu biljke  dnevno iznesu i do 300 mg kalija po biljci,
 250 mg magnezija, 250 mg fosfora, 200 mg azota i 110 mg kalcija. Jedna biljka paradajza u toku vegetacije može iznijeti iz zemljišta i 50% više kalija u odnosu na fosfor.
 Na slici 1. prikazano je koliko  biljke paradajza iznesu hraniva u toku jednog dana i u toku vegetacije sa površine od jednog hektara.

 

Slika 1. Iznošenje hraniva- paradajz (Solanum lycopersicum)

Usvajanje  mineralnih materija usko je povezano sa stvaranjem suhe materije u biljci.

Paprika mora apsorbovati više hraniva od paradajza da bi formirala jedinicu suhe materije. Najveća koncentracija azota, fosfora i kalija u biljci je u listovima, potom u plodu i stablu. 
Sadržaj kalcija i magnezija najveći je u lišću i za prinos od  1000 kg biljka paprike iznese 1,23 kg kalcija i 1,16 kg magnezija.Većina usvojenog kalija ugrađuje se u plodove.
Na slici 2. prikazane su količine azota, fosfora i kalija koje biljke paprike izvuku po jedinici prinosa i u toku vegetacije.

     
Slika 2. Iznošenje hraniva – paprika (Capsicum annuum)
 

Krompir je kultura koja iznosi velike količine hraniva iz zemljišta i njihovo usvajanje povećava se tokom vegetacije. Usvajanje hraniva je složen proces i uslovljen
je  đubrenjem, klimatskim faktorima i osobinama zemljišta. Kalij je glavni element koji određuje kvalitet i količinu prinosa krompira kroz uticaj na najznačajnije
metaboličke procese u biljci.       

Kalij utiče na:

         - nastanak, translokaciju i skladištenje ugljikohidrata, 
         - reguliše osmotski pritisak u ćelijama,
         - poboljšanje učinkovitosti azota,
         - kvalitet krtola,
         - smanjuje osjetljivost krtola na promjene boje ( unutarnje modrice, crne tačke, promjenu boje sirove krtole i nakon kuhanja),
         - poboljšava prerađivačke karakteristike krtola ( smanjuje sadržaj redukujućih šećera),
         - sadržaj skroba u krtolama.

   
Slika 3. Iznošenje hraniva- krompir (Solanum tuberosum)

Krompir koji se uzgaja u zemljištu u kojem su prisutne dovoljne količine kalija koristi manje
 vode po jedinici biljne mase, te lakše podnosi periode suše.

U toku vegetacije krompir iz zemljišta iznese  692-791 kg/ha kalija.
Na slici 3. prikazano je koliko pojedinih elemenata krompir izvuče iz zemljišta u toku
vegetacije, a u tabeli 1 uticaj kalija na pojedine parameter kvaliteta krtola.

Tabela 1. Uticaj pojedinih elemenata na parameter kvaliteta krompira

Patlidžan je biljka duge vegetacije sa bujnom nadzemnom masom koja izvlači veće količine hraniva iz zemljišta. 100 kg ploda iz zemljišta izvuče 316 kg azota, 18 kg fosfora i 213 kg kalija.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            
Krastavac
je kultura koja ima mali sadržaj suhe materije u plodu, oko 4%, dok ostatak ploda čini voda (96%). Na slici 4. prikazano je iznošenje hraniva po toni ploda krastavca.

Slika 4. Iznošenje hraniva- krastavac (Cucumis sativus)

88% korijena špinata razvija se do 30 cm dubine zemljišta  i u toj zoni trebaju biti prisutna sva potrebna hraniva. U toku vegetacije  špinat iz zemljišta iznese do 55 kg/ha azota, 12,5 kh/ha fosfora i do 160 kg/ha kalija.

Na slici 5. prikazano je koliko špinat iznese iz zemljišta azota, fosfora i   kalija u toku vegetacije.

 

Slika 5. Iznošenje hraniva iz zemljišta- špinat (Spinacia oleracea)
 

Salata ima veće zahtjeve za kalijem u odnosu na druge mineralne materije. Sadržaj kalija je značajan radi smanjenja propadanja oboda listova.
 od usklađenog sadržaja kalija i kalcija u zemljištu postiže se veća otpornost biljki na bolesti i štetočine. Zbog kratkog vegetacionog perioda salata ima nešto  manje zahtjeve za hranivima, u odnosu na ostale povrtne kulture. Za uzgoj salate od presudnog značaja je sadržaj azota u zemljištu.
 
Povećan sadržaj ovog  elementa  ima negativan uticaj na kvalitet glavica, odnosno dolazi do deformacije listova, njihovog zadebljavanja i tamnjenja.

Listovi  salate postaju grubi i  skraćuje im se period skladištenja. Nedostatak azota, također ima negativan uticaj na razvoj salate, što se ogleda u usporavanju rasta I razvoja, pojave  hloroza na donjim listovima, a kod većeg deficita azota izostaje formiranje glavica.Na slici 6. prikazano je koliko hraniva salata iznese u toku vegetacije i za 10 tona prionosa.


    

Slika 6. Iznošenje hraniva- salata (Lactuca sativa)

Sadržaj azota u zemljištu ima uticaj na porast i  kvalitet glavica kupusa više  nego ijedan drugi element. Najveće iznošenje azota je u fazi zatvaranja rozete. Osim azota povećane su potrebe i za kalijem. Kvalitet glavica kupusa određen je njihovom zbijenošću, a to je uslovljeno izbalansiranim sadržajem azota, kalija i fosfora u zemljištu. U uslovima povećanog sadržaja azota glavice su slabo zbijene, rastresite i lošijeg kvaliteta. Takve glavice se teže i skladište.
 Na slici 7. prikazane su količine hraniva koje kupus iznese iz zemljišta u toku vegetacije.

 
 Slika 7. Iznošenje hraniva- kupus (Brassica oleracea)

Karfiol u toku vegetavije sa površine od jednog hektara iznese:

  • N- 175-200 kg,
  • P- 60-80 kg,
  • K- 210-300 kg,
  • Ca- 38-115 kg,
  • Mg- 10-35 kg.

Za prinos od jedne tone karfiol potrebno je: 8,5 kg azota, 2,6 kg fosfora, 8 kg kalija, 0,8 kg magnezija.

Kod uzgoja rotkve prihranu azotom treba vršiti u nekoliko navrata kako bi se izbjegla pojava spužvastog tkiva i nagli porast. Najviše azota rotkva usvaja  četiri sedmice nakon nicanja.

U uslovima suviška azota u zemljištu kvalitet korijena rotkvica se smanjuje.
Previše azota dovodi do pojave  izduženog i tankog korijena, promijene okusa i smanjenja sadržaja antioksidanasa u zrelim rotkvicama.
Jedna tona rotkvica iz zemljišta izvuče: 2,5 kg azota, 0,8 kg fosfora, 4,5 kg kalija,0,3 kg magnezija.
 Na slici 8. prikazano je iznošenje hraniva iz zemljišta u toku vegetacije za rotkvu i rotkvicu.


 Slika 8. Iznošenje hraniva- rotkva  rotkvica (Raphanus spp.)

 

Celer je  kultura koja ima dugu vegetaciju zbog čega iznosi dosta hraniva iz zemljišta, a naročito je osjetljiv na nedostatak kalcija.

Dostupne mineralne materije u zemljištu imaju veoma značajan na hemijski sastav korijena mrkve. Azot utiče na  sadržaj vitamina A, dok kalij utiče na povećanje sadržaja šećera i vitamin C. Fosfor je značajan za rast i razvoj mrkve, ali ne utiče značajno na hemijski sastav.  Korjenasto povrće je osjetljivo na nedostatak bakra , što dovodi do pojave šupljina u sredini korijena
 ili odumiranja rozete lišća.

Slika 9. Iznošenje hraniva- celer (Apium graveolens) i mrkva (Daucus carota)

Optimalan sadržaj azota značajan je za ekonomičnu proizvodnju luka.  Azot utiče na prinos i kvalitet lukovica, dozrijevanje, skladištenje, ali i na jačanje biljki i njihovu otpornost prema bolestima. Nedostatak azota utiče na smanjenje prinosa i veličinu lukovica. Nedostatak  fosfora dovodi do slabijeg razvoja luka i kržljanja lukovica.

Slika 10. Iznošenej hraniva- luk (Allium cepa)

Mahunarke su poznate kao biljke koje žive u simbiozi sa kvržičnim bakterijama koje vrše fiksaciju elementarnog azota iz vazduha u amonijačni oblik. Na ovaj način one zadovoljavaju većinu svojih potreba za azotom, međutim, mogu biti osjetljive na nedostatke fosfora I kalija.

 Po kilogrmu zrna grašak iznese iz zemljišta:

  •  N- 0,034 kg,
  •  P- 0,0041 kg,
  •  K- 0,0115 kg.

 Najveće potrebe za hranivima su na početku vegetacije. Na slici 11. prikazane su potrebe za hranivima graška i graha.

Slika 11. Iznošenje hraniva – grah (Phaseolus vulgaris) i grašak (Pisum sativum)

Kod intenzivne poljoprivredne proizvodnje česta je pojava gomilanja mineralnih materija u zemljištu u oblicima koji nisu pristupačni biljkama, odnosno u oblicima koje biljka ne može usvojiti.  U tom slučaju dolazi do zaslanjivanja ili zakiseljavanja zemljišta čime se smanjuje njegova plodnost i produktivnost. To također dovodi i do smanjenja mikrobiloške aktivnosti zemljišta, što uzrokuje sporiju razgradnju organske materije i  njenu transformaciju u mineralne materije. Da bi se to izbjeglo potrebno je izvršiti hemijsku analuzu zemljišta, i to nakon 5 godina uzastopne obrade. Osim toga, potrebno je primjenjivati i biostimulatore zemljišta, koji će potaći mikrobiološku aktivnost zemljišta i ubrzati razgradnju organske materije.

U ovu svrhu poželjno  je koristiti peletirano organsko đubrivo BioCana pelet kojim će se poboljšati proizvodne karakteristike zemljišta.